Diccionario Bilingüe Aragonés Castellano
Iste diccionario y a resta de publicacions d'iste bloc pueden baixar-se de baldes en o nuestro Fundo Decumental.
30 oct 2011
27 oct 2011
Adchectivos Relativos y Clausulas Relativas
- Qui
Se usa referido a personas:
a) En función de sujeto y sin antecedente: Qui quiera venir, que vienga.
b) En casos que exigen preposiciones: Isto ye ta qui lo quiera; No sé con qui viens.
Este relativo es invariable en género y número: istas mesachas con qui charrabas no me fan guaire goi.
- Que.
Es el relativo de uso general en aragonés, es invariable, sin distiguir género, número ni caso. Las construcciones preposición + que / preposición + artículo + que no son genuinas del aragonés, que tiene una solución "panrománica" para estos casos:
Ye una casa que la espaldón de camín (el pronombre la recupera el caso acusativo del relativo que); Ye un hombre que le daban muitos diners (aquí el pronombre dativo le recupera el caso del relativo, que "debería" ser a qui); Ixe yera o libro que en charrabanos (el clítico en recupera la función de complemento preposicional que tiene en esta frase el relativo que; la construcción "canónica" sería íste yera o libro d'o qual charrábanos, ya se ha dicho que construcciones del tipo iste ye o libro d'o que..., y sobre todo, iste ye o libro de que..., no son genuinas); Yera una ilesia que se i feban procesions (en lugar de, ... "en a qual/quala se feban... o en lugar de ... en a que se feban...).
15 oct 2011
A Koiné, Biquipedia y yo
Agora fa poc mes qu’una anyada qu’escubillé per primer vegada Biquipedia. A Wikipedia, en castiellán, ya me se feba un avance pitudo. Veyer-la n’aragonés una cosa enlucernant, una faina propia de chigants. Tasament puet recentar con parolas toda la ilusión que sentié en saper d’a suya existencia. Deseguida me metí a colaborar.
Yo heba aprenito aragonés feba anyadas de traza autodidacta, asinas que m’enchegué y escribié 3 u 4 articlos. Tamién me presienté t’a comunidat de biquipedistas. Cerreno per fer parti d’ella [No só versau n’as nuevas tecnolochías asinas que tos prexinaretz l’esmanixada que me suposo tractar d’achustar-me-ne, antimás de remerar a viella fabla, quasi ixuplidata qu’aprenié quan yera mocet nomes].
En fer isto, me trepucé con dos entrevalos mes:
La un estié a grafía. Como sapetz, n’aragonés bi ha, a lo menos, tres trazas acceptadas d’escribir as parolas. Disgraciadament, denguna i ye oficial.
D’a mes recient, la de l’ACAR, yera achustau o suyo emplego dentre os biquipedistas y en yera oficial sin yo saper-lo dentre ells. De facto, i yeran mesos en meyo d'un prochecto de trescole d'os articlos d'a antiga grafía d'o 87 enta ista mes muderna. Allora, ixa grafía no me pareixeba ni buena ni oportuna per prexinar-me, no sin bella cosa de ragón, qu’o suyo uso veniba a envolicar-lo tot encara mes.
Agora, manimenos, como se veye en leyer-me, ya no emparo totalment ixa opinión d’allora, pos considero que ye una esmanixada mes que notable per enrequir y dar coderencia a l’aragonés. O suyo uso, per parti de Biquipedia, me se fa amenistable en tractar d’enamplar a Koiné d’a luenga.
Per atro costau y, humildament, no me se fan muit constructivas bell unas opcions que se prenen-ie, creigo que no abastablement argumentadas. Per ixo, no conmulgo exactament con Biquipedia y enanto o mío estilo propio de fer servir l’aragonés.
Totas as parolas qu’uso están replegadas (y adaptadas n’a mida oportuna a la grafía esmentata alto): de Diccionarios d’aragonés muderno (Andolz, Aragüés, Mostolay,…); de libros publicaus (Navarro, Nagore, Aragüés, Berges, Ballestín,…) Tamién, profes que sí, confito muitas vegadas en Biquipedia, anque bell unas poquetas d’as suyas parolas me faigan dandalo y no as faiga servir.
La atro angulema ye que goso de qüestionar-lo tot, n’a mida d’o posible. Ye parti d’a traza de pensar de yo [aquells que me conoixen bien lo sapen]. Antimás, quan no digo ixo que pienso, esclato, y isto no ye de cutio bien visto per tot o mundo. As mías diverchencias d’opinión con os controladors de Biquipedia feban que me sentí-se incomodo y sin d’a libertat amenistable ta escribir como m’aganase.
Enguán sé, una anyada mes tardi, que yo también incomodaba, per tant, estié encertau albandonar ixas fainas. De qualsiquier traza, teneba muit poc qu’alportar-ie.
Cal dicir qu’a Koiné d’a luenga la enamplamos totz os que femos servir-la, siga charrando-ne, publicando libros, gramáticas u diccionarios, replegas de parolas aragonesas, colaborando en Biquipedia, inventando nueus estilos dialectals, escribindo en blocs, comentando articlos u leyendo Arredol. Totz femos parti de l’aragonés muderno, anque siga un aragonés latent.
En retrospectiva, me siento encá modestament útil y ilusionau per agrandir o bloc y ganar de lectors Ilusión ta participar en Biquipedia, ya no me i queda. Talment partecipe en bell articlo de traza testimonial, bella vegada, sin compromís denguno [ixo profes, si no me viedan] pero ixo estará tot.
Enfortunadament no amenistan de chent como yo que lis estorbe o trango. Astí bi’n ha chent capaz de treballar magnificament y de traza admirable.
Yo, sincerament, lis diseyo lo millor. Mes que mes perque tall y como están as cosas, y tall y como se i son metendo, Biquipedia estará, en bellas anyadas, l’unica Koiné que conoixcamos d’ixo que maitín se considere como l'aragonés muderno.
14 oct 2011
Tos propongo estozar la Fabla Aragonesa
Encá yo no sé muito de politicas lingüisticas perque yo no só lingüista, sí que só, manimenos, neofablant de l'aragonés -u mes exactament neoescritaire [que ye a unica cosa que fó con ell, ames de leyer-lo,en cada bloc de traza una mica esferent]- y en ixas envueltas yera quan leyendo un Fabloc d'os poquetz que bi ha, apreneba sobre a poblematica d'as esferents escuolas aragonesofablants. No aimo astí nombrar denguna. Yera leyendo con ficacio quan veyé lo que me prexino yera lo millor a la fin d'a dentrada. Un poliu poema d'autor anonimo [sembla] que tos pencho astí tall como estié escrito. Me se fa que en tien muita calidat literaria:
Tos propongo estozar la fabla aragonesa
¿Ta que bale ixo de la fabla?
Ta cosa. No sirbe ta cosa.
Barucas. Fateras de comedians
que a nenguno intresan.
Mas bale oblidar-se-ne
d'istos charrazos bastos y fieros
d'istos dialeutos de paletos
que tanto de mal mos han fecho.
No tien literatura
no tien gramatica
no tien dizionario
no tien mayestros ni escuela.
No la fayaz sufrir. ¡Mataz-la!
Tos propongo estozar la fabla aragonesa.
Contino tos dixo l'enrastre d'a on ha surtito ta que podatz veyer o poema en o suyo contexto orichinal. A dentrada d'o bloc, que no esmereix garra cosa a lo poema per l'intresant que'n ye, se titula "Parolas Toxicas" d'o bloc de Lois Chavier.
Tos propongo estozar la fabla aragonesa
¿Ta que bale ixo de la fabla?
Ta cosa. No sirbe ta cosa.
Barucas. Fateras de comedians
que a nenguno intresan.
Mas bale oblidar-se-ne
d'istos charrazos bastos y fieros
d'istos dialeutos de paletos
que tanto de mal mos han fecho.
No tien literatura
no tien gramatica
no tien dizionario
no tien mayestros ni escuela.
No la fayaz sufrir. ¡Mataz-la!
Tos propongo estozar la fabla aragonesa.
Contino tos dixo l'enrastre d'a on ha surtito ta que podatz veyer o poema en o suyo contexto orichinal. A dentrada d'o bloc, que no esmereix garra cosa a lo poema per l'intresant que'n ye, se titula "Parolas Toxicas" d'o bloc de Lois Chavier.
9 oct 2011
Anne Frank
Fa poquetz diyas he rematato
de leyer un libro que m’ha percutito guaire: No quereba dixar pasar l’enchaquia
de meter una dentrada remanent n’iste Bloc. O cabo y a la fin lo prencipié
ta charrar de Literatura, y demes temas
culturals. O títol d’o libro ye “O
Diyario d’Anne Frank”.
No ye un diyario usual. Ella vivié amagada en conchuntas
con ueito presonas mes -y medrana perén
a estar escubillatos- n’a parti posterior d’o edificio a on o suyo pai treballaba antis d’a ocupancia nazi d’Holanda. Astí continoron dos
anyadas y meya amagaus n’ixe cado -per estar chudigos totz
ells- dica que finalment, estioron delatatos y rendatos t’os alemans en l’estíu
de 1944, data ista, n’a que remata feriosament o suyo diyario.
Se tracta, pos, d’un diyario, ún d’una nina chudigo-alemana–Anne
Frank- de catortze anyadas a on ella plasmaba as suyas
permenaduras y deseyos, ixos que
no i trobaba con qui charrar.
Ista ye una nomes d’as
cartas que escribié Anne Frank n’o suyo diyario. Enfilada ta
Kitty,a suya prexinada amiga.
"Miercols, 5 de abril de 1944
Ta mía quiesta Kitty:Mientres muito tiempo m’he qüestionato ta qué contino estudeando; o remate d’a guerra ye tant remoto y tant irreal, tant poliu y marabielloso. Si a lo cabo de septiembre agún i semos en guerra, ya no i tornaré t’a escuola, y ye que no aimo estar rezagada per dos anyadas.
5 oct 2011
Mensache de Solidaridat con o Movimiento d'Acampada y Ocupancia de Wall Street..
NOAM CHOMSKY , 02/10/2011
"Qualsiquiera que tienga os uellos ubiertos sape que o gangsterismo de Wall Street, d’as institucions financieras en cheneral- ha inflixito graus mals a ro pueblo d’os Estatos Chunitos (y a lo mundo). Y calerba saper tamién que tall cosa ye ida escaicendo pogresivament n’as zagueras trenta anyadas, a mida que iba aumentando de traza radical o suyo poder n’o sin d’a economía, y per tant, o suyo poder político.
S’ha enchegato asinas un circlo amalvezau que ha acabalato una inmensa riqueza , ames d'o poder político, en un achiquiu sector d’a población, una truesa d’un 1% mientres a resta va esdevenindo cada vegada mes n’o que en ocasions se diz “precariat” (en l’orichinal) ”ganyosidalla”, que se mira de sobrevivir en una ganyosa existencia.Antiparti, tant xorrontaderas actividatz se levan a cabo con una impunidat quasi plena: no sólo meyant o “too big to fail” (masiato grans ta dixar-los cayer) sino tamién con o “too big to jail” (masiato grans ta engarcholarl-os).As valients y honradas protestas que continan en Wall Street calerban de fer honra ta meter ficacio sobre ista calamidat y enfilar enta una entregada esmanixada per superar-la y meter ta la sociedat per un camín mes saludable".
22 sept 2011
Libertat de Parola y Luenga
Plegué en Zaragoza en 1978 y un d’os primers amigos que facié yera un estudioso de l’aragonés. Conoixeba a totz os suyos autors y a suya historia, y viviba a luenga con fervor: una luenga ye un tresoro y fa referencia, con os suyos terminos, con a suya mosicalidat, a un mundo especifico. A una percepcion d’a naturaleza, d’a convivencia, d’a historia. Como yera gallego, y en a casa mía no s’heba charrau nunca unatra cosa, li’n dicié a l’amigo que podebanos charrar ell en aragonés y yo en gallego. Nos en fuemos ta una manifestación antinucleyar en Chiprana y me trucó o ficacio que l’aragonés yera una luenga que se reivindicaba, se’n charraba, que yera un d’os idiomas que s’emplegaban en os pasquins. Creigo que os nuestros dialogos en aragonés y en gallego estioron os míos primers actos surrealistas en Aragón.
Gracias a aquell amigo conoixié a qualques autors: Ánchel Conte, Eduardo Vicente de Vera, Veremundo Méndez. En realidat, conoixié os suyos libros. Y a Rafel Andolz y a Chusé Aragüés, y a os diccionarios de totz dos. Y a Chusé Inazio Nabarro (siempre m’ha sosprendiu que un autor de Tauste haiga feito de l’aragonés a suya luenga de fundo y sía un escritor estupendo dende ella: universal, totalizador, luen de totz os topicos) y a Jusep Raül Usón, que no nomás que ye un gran escritor y viachero y soniador, que tamién ye editor. Un editor a qui de vegadas se li veye mas emocionau y goyoso quan publica a un autor en aragonés.
Gracias a aquell amigo conoixié a qualques autors: Ánchel Conte, Eduardo Vicente de Vera, Veremundo Méndez. En realidat, conoixié os suyos libros. Y a Rafel Andolz y a Chusé Aragüés, y a os diccionarios de totz dos. Y a Chusé Inazio Nabarro (siempre m’ha sosprendiu que un autor de Tauste haiga feito de l’aragonés a suya luenga de fundo y sía un escritor estupendo dende ella: universal, totalizador, luen de totz os topicos) y a Jusep Raül Usón, que no nomás que ye un gran escritor y viachero y soniador, que tamién ye editor. Un editor a qui de vegadas se li veye mas emocionau y goyoso quan publica a un autor en aragonés.
18 sept 2011
Canto a la Libertat, Himno d'Aragón.
Quan se cumple una anyada deinde que espritó José Antonio Labordeta, as dreitas caciquils d'ista tierra chusto han aturau una iniciativa lechislativa POPULAR ta fer d'o suyo Canto ta la libertat l'himno Oficial d'Aragón. Calerba que lo se fe-sen de mirar perqué una canta ta la Libertat que represienta a totz os aragoneses y aragonesas DE BIEN, no lis represiente pas a ells.
Se'n dicen nioliberals pero encá no sapen cosa de libertat ni tampoc no de sentirs populars ni muito menos de regles democraticos.
Tant y mientres, as chents d'ista tierra que sí qu'aimamos a libertat y a democracia, continaremos asperando que s'ascuite a nuestra voz, o nuestro canto per dencima d'os caciques que no mos represientan. Perque a libertat ye a senya d'identidat d'Aragón en o mundo, a suya mayor ofridura, o suyo mes polido canto.
Ye menister que sepan que no revlaremos mai. Pos menudos semos-ie!
Canto a la libertad de Labordeta. Himno de Aragón from Alberto Pérez Puyal on Vimeo.
Labordeta, Aragón no t'ixuplida.
Ent'alto a Libertat, ent'alto Aragón LIBRE!
24 jul 2011
L'estaca
He Prenito a libertat de translatir ista polida canta de Lluis Llach feita en 1968 ta exprisar iste nueu chasco que ta totz os qu'aimamos y proteixemos as luengas, a más a más as d'Aragón, suposa o ligallo de gubernación feito dentre PP y PAR. O renaixer d'a dreita más espanyolizant que mai no s'haiga veyito- ie en democracia.
28 mar 2011
Purnas / A Luenga que no esiste, o "Romance"
L’atro diya, rechirando en l’archivo d’o Concello de Zaragoza ta parar unas vesitas de Troballa, pare cuenta en una cosa que m’heba pasau por alto y que fa pensar (y mal) de qui ordeno ixe archivo en o sieglo XX y que transcribio bells d’ixos textos, documentos, actos notarials, bulas, decretos reyals, etc que alza o Concello dende o sieglo XII (quan os cristians aragoneses conquistoron a ciudat a os musulmans). En as fichas de cadagun d’ixos documentos s’anotan bells datos, como se gosa fer quan se “buedan” archivos, ye dicir, quan s’inventarian, porque asinas ye mas facil ta la resta d’historiadors trobar un documento concreto. En os que alza o Concello a ficha tipo, como en iste documento sobre a reparacion d’o Puent de piedra, mete a calendata, un titulo esplicativo, un breu resumen, l’estau de conservacion y l’idioma en que ye escrito. Y aqui ye an prencipian os problemas. Ta veyer l'articlo completo en Purnas...
17 mar 2011
Bi'n ha prou de centrals nucliars, bi'n ha prou de mentiras!!!!
![]() |
| Chernobyl. Foto de Igor Kostin 1986. |
Dende fa muitas anyadas, puestar que siga dende ixe triste diya 26 de abril de 1986 en que esclató a central nucliar de Chernobyl hemos ascuitau muitas trolas ditas per os tecnicos y más que más per os politicos que nusatros esleximos y que se suposaba que calerba que treballasen ta nusatros y ta nuestra seguridat. Sobretot en as zagueras calendatas s'ha podito veyer as meyas verdatz quan no mentiras ubiertas que mos recentaban y continan recentando:
2 mar 2011
26 feb 2011
A Particla Bi/i
El Complemento pronominalo-adverbial bi/i, proviene del latín “ibi” (allí) sus funciones oracionales guardan relación directa con esa significación.
En cuanto a su forma cabe decir que aparece como bi ante vocal o y griega; ej: No bi ha augua (en a nevera, per eixemplo); Ya no bi ye (ya no está aquí); Adoptando, sin embargo, la forma i ante consonante; ej: Ya no i quedan manzanas (en l’arbol).
Suscribirse a:
Entradas (Atom)




