25 sept 2012

Educación Civica y Caciquismo

"A educación civica, amenistable de cutio, se’n fa indispensable en una democracia. Políu ye ixe poder, meyant qualo o pueblo esleix a qui li donarán as leis, a qui han d’admenistrar os intreses d’o suyo monecipio, a suya provincia, etcetera; manimenos, si o pueblo no se educa ta cumplir ixa puyada misión, o suyo poder ye només que teorico; pos, en a practica, lo detentan oligarquías de distintas colors, qualo denominador común ye a manca d’ideyals, y emparadas ordinariament per una fuerza ilegal, que se’n clama caciquismo.
Indubdablement, o caciquismo ye fillo d’a ignorancia d’a chent y d’a manca de educación civica en todas as clases d’a nuestra sociedat. A entrevención de totz en a vida publica, en votar quan correspon, y en alticamar-se per os problemas chenerals, etc, rematará con ixe mal endemico, astí a on l’ignorancia ye una malotía cronica. 
…
“No abasta sinyalar, diz Compayré, que a instrucción civica ye útil; en verdat en ye amenistable, més que més deinde que bi son os pueblos cevilizaus, a libertat politica y cevil.

En un país que se gubierna a sí mesmo y en o que cada indivíduo partecipa librement per os suyos votos en l’endrecera d’s afers publicos ¿Cómo admeter que a mayoría de ciudadans, ixos que no freqüentan soque a escuola primaria, remaneixcan en l’ignorancia d’as suyas obligacions politicas y socials?

Lis se dimana que rispecten una constitución que no coneixen; que echerzan dreitos y cumplan debers qualo sentiu y alcance ignoran.

Ciudadans que s’acotracian con ixe políu nombre sin saper quala cosa obliga, electors que votan sin coneixer a importancia d’o suyo voto, contrebuyents, que bosan as peitas sin capir ta que sirven. Habitants d’un país que no lis s’ha amostrato a aimar, talls están amenistablement os miembros d’un pueblo que manca d’instrucción civica”.






Pedagochía Muderna
Vicente Pertusa Périz
Antonio Gil Muñiz
1922        

31 may 2012

O Nueu Fundo Decumental


Deinde hue, naix o Fundo Decumental de O Charraire a on podretz trobar a Decumentación que s'exposa n'iste Bloc y en o Bloc chirmán: A Charrada.  O fundo irá fendo-se gran en a mida que se sigan penchando decumentos.

Toda a decumentación ye libre ta baixar a voluntat per qui pueda estar intresau. Se deseya que pueda fer honra ta bell ún y plante fuerte como un trango més en a normalidat d'a luenga aragonesa.



O Charraire

13 may 2012

As tres grans recetas d'a vida

"Cierto diya Gum-gum-ni, una reina d’a nuestra dinastía, esmorteixeba en a suya cambra nupcial, en heba reblato ta ra malotía d’os estaus d’animo. Bi heba tres qüestions que la enboiraban y que movilizaban tota a suya capabilidat de pensamiento:

Quálo ye l’inte més important d’a vida?; Quála ye a cosa més important que call fer?; Quálo ye lo secreto d’o buempasar?

Lo capitolié con as suyas chirmanas, con as suyas fillas, con as ments més fecundas d’a Federación sin obtener as respuestas que la satisfesen. Li dicioron que en yera dolenta, que d’as tres preguntas que la encerrinaban no bi heba cosa que podese estar vital ta ra pervivencia d’a manada.

Refusata d’ixa traza, a reina prencipié a esmorteixer-se. A manada se permenó. Si a Ciudat no quereba tresbatir a la suya solenca ponedera, debeba rendar-se, per primera vegada antimés, a resolver seriosament poblemas abstractos.

L’inte més important? A cosa més capital? O secreto d’o buempasar?


Tot o mundo proponié de respuestas:

L’inte més important ye quan, se mincha, perque l’alimento alporta d’enerchías. A cosa més important que call fer ye reproducir-se con tall de perpetugar l’especie y puyar a masa de soldaus que esfenderán a Ciudat més tardi… O secreto d’o buempasar ye a calor, perque a calor ye a fuent de plenitut quimica.

Denguna d’istas solucions acontentó a ra reina Gum-gum-ni, que albandonó o niedo y marchó campasola ta lo Gran Exterior. Allá tenié que luitar, cerenyament ta pervivir. Quan en tornó tres diyas més tardi, a suya comunidat se i trobaba en un estau penible. Manimenos a reina teneba as suyas respuestas. Heba trobato a revelación en meyo d’una endina baralla con fornigas furas:

L’inte més important ye agora, perque només puet fer-se bella cosa en o present, y si uno no s'alticama guaire d'o suyo present, malmeterá tamién o suyo esdevenider; A cosa més important que call fer ye ixa que ye astí, debant de nusatros, -si a reina no hese vencito a ra guerrera que quereba matar-la estarba muerta, allora; En lo tocant a ro secreto d’o buempasar, lo heba escubillato dimpués d’o combat: pende en estar vivo y en caminar sobre a Tierra. Asinás de fácil.

Tastar l’inte present; ocupar-se d’ixo que en tenemos debant de nusatros; caminar sobre a Tierra. Ixas están as tres grans recetas legadas per a reina Gum-gum-ni".

Bernard Werber
Le Jour des Fourmis.

22 abr 2012

Sant Chorche en a nuestra identidat nacional



Os reis aragoneses d'os sieglos XIII y XIV estioron muit  devotos d'iste santo epico, real u preixinau, declarato como patrón d'os guerrers y caballers cristians.


A fegura epica d'o santo se mezcló con a Baralla d'Alcoraz (Uesca) de 1096 en qualo curso, y en muntau a caballo, haberba aduyato a lo eixercito d'o Rey Pero I debant d'as tropas de l'Islam d'a Taifa Zaragozana, que ocupaban a ciudat de Uesca dende o prencipio d'a dominación musulmana.


En rancando d'astí, Sant Chorche adhibe una gran valgua simbolica: O poderoso chinet armau yera un ser celestial qu'afirmaba a causa aragonesa y donaba sentiu transcendent ta ra luita armada, enreligando-se cerrinament en as creyencias y devocions d'ixas chents y en fendo parti d'a suya encetant identidat cultural.


En 1201, Pero II establié l'Orden melitar de Sant Chorche de Alfama en un castiello d'os arredols de Tortosa.

Chaime I emparó a establidura de coflarías chus l'advocación d'o santo, talls como as quilladas en Uesca y Teruel d'a primera metat d'o sieglo XIII.

San Chorche Aragonés. Creyato per Willtron
 (fuente: Wikipedia Commons)
O mesmo Rey Conqueridor en a suya Coronica asegura que Sant Chorche, "caballer blanco con armas blancas", aduyando a los eixercitos aragoneses, heba estato alufrau per cristians y moros en qualques barallas.



SANT CHORCHE Y LO NUESTRO ESCUTO

O terceno quartel d'o escuto aragonés s'adedica a Sant Chorche y ta la Baralla d'Alcoraz, casando con a tradición que diz  que Sant Chorche s'amaneixié a Pero I en ista decisiba enrestida, aduyando-le a prener a ciudat de Uesca d'os musulmans.

Iste terceno quartel pende de una cruz roya sobre fundo d'archenta- a cruz griega de Sant Chorche-, cantonada per quatre tozuelos de chefes moros muertos en a luita.Morens, rampinyos, con turbant y  cutio uellando  ta ponient.

A Cronica de Pero IV O Ceremonioso recenta como Sant Chorche "estié perén y en ye encara advogato d'as barallas d'a Casa d'Aragón".


Cal confitar que contine estando-ne. Goyoso Sant Chorche ta totz!

 Ent'alto Aragón perén!




No deixetz morir a nuestra voz


Y tot o que tos digo, amigos
d'aquí, d'astí y d'allá,
tot, lo sé de seguro,
son cosas que atros han dito,
que atros antis más
han sentiu, y que hué
sentitz con yo...

A mía voz
tremola con os aires,
brila con o sol,
se chela con os cierzos,
s'aflama con as calors.

A mía voz ye a de tu
y a d'ixa chent
que no conoixemos
ni tu ni yo.

Ye a vida de nusatros,
d'os que mos fa mal
o corazón,
d'os que encara semos ninons
con o peso d'as anyadas
y as arrugas d'a dolor...

A mía voz
-en tiengo encara de voz?-
ye de tu, amigo,
no la deixes morir en yo.


Y tot o que tos digo, amigos
d'aquí, d'astí y d'allá,
tot, lo sé de seguro,
son cosas que atros han dito,
que atros antis más
han sentiu, y que güei
sentiz con yo...

5 abr 2012

A naixencia d'una ciudat... de fornigas

De seguras que no tos habretz qüestionato mái como naix un forniguer. A tamas d'ixo, ista en ye una pregunta guaire refitolera que no muita chent conoix y que recentaré deseguida.

En primeras, a forniga sale per primer vegada d'o suyo forniguer d'orichen y enceta a volar. En ye una alaica. En a suya volada, a forniga no ye pas solenca. De meya, mil cincocientas fornigas fembras com’ella y milentas més de masclos alatos l’acompanyan de vez en esferents tongadas.

Un fascal d’istos masclos l’emprenyarán sucesivament ta dimpués morir en plena volada.

En rematar a nosa sexual, l’alaica se i troba baldada y fambruda. Allora només que quatre d’as mil cincocientas d’o prencipio veyerán naixer a suya ciudat. A suya historia ye ista:


"A fembra 56 ye fambruda. No ye so que un cuerpo, sino tota una población qui reclama a suya ración de calorías. Quiento alimentar a lo niedo que portia en o suyo sin? Remata decidindo-se a salir d’o suyo forato. S’arrociega uns centenars de tozuelos y arreplega tres agullas de pin que en lamina y mastega con d’anglucia.


No en ye abastable. Hese ito de caza pero no se’n fa garras. Y ye ella qui puet estar a minchuza d’as milentas de depredadors amagatos arredol. Per tant, ella s’enclastra en o suyo forato t’asperar a muerte.


Manimenos, en cuenta d’ixo, amaneix un uego. O suyo primer chilipukanián! No guaire ha sentito qu’arrivaba. Sobate as suyas garras y preta, con totas as fuerzas que’en tien, a fonsera. Cal que ixo funcione, de no fer-ne tot i será de baldes.L’uego surte redolando. Ye chicot, quasi preto a pur d’estar griso.


Si deixa qu’esclate, dará naixencia ta una forniga muerta en naixer. Antimás... ni sisquiá poderba alimentar-la dica l’eclosión. Asinas que se mincha o suyo primer rampallo.


Isto li da de camín més d’enerchía. Bi’n ha un uego menos en a suya fonsera y uno més en o suyo estamaco. Con ixe sacrificio cobra nuevas fuerzas ta poner un segundo, tamién fosco, y tant chiquet como lo primer.Lo se mincha. Se siente encara millor.

O terceno tasament ye una mica més clar. Y mesmament lo s’abala. Soque con o terceno ye que cambea a reina de plan. Os suyos uegos son grisos agora y d’a grandaria d’os suyos uellos oculars. Chili-pu-ni en pon tres d’istas caracteristicas. Se’n mincha un y deixa ta los dos otris que vivan, escalfando-los chus o suyo cuerpo".








29 ene 2012

Antroponimia Aragonesa.


En breu ha estada publicata ra obra oficial de L'ACAR a on se replegan os prencipals nombres aragoneses chunto con as  suyas traduccions en castellán y catalán. Tos deixo l'enrastre ta que podatz fer-ne una uellada. O suyo titol ye:

Nombres Propios Aragoneses





7 dic 2011

O Charraire, Revista Anyal


O Charraire a Revista

5 nov 2011

Regles Alacetals amán d'a Prenuncia en Aragonés




Cualquier  lector de habla castellana que quiera acercarse al aragonés por medio de este diccionario debe ser consciente de una serie de cuestiones que pueden ocasionarle una idea  errónea a cerca de  la pronunciación de gran  cantidad de palabras.

Paso a enumerar  algunas de las más importantes:

  • ·       Las consonantes del idioma  aragonés se pronuncian de manera similar a la castellana con la excepción de la letra “x” que da en aragonés común un sonido similar a la”ch” del francés o la “sh” del  inglés, y para el  cual no existe equivalente en castellano.

27 oct 2011

Adchectivos Relativos y Clausulas Relativas


  •  Qui
 Se usa referido a personas:

a) En función de sujeto y sin antecedente: Qui quiera venir, que vienga.
b) En casos que exigen preposiciones: Isto ye ta qui lo quiera; No sé con qui viens. Este relativo es invariable en género y número: istas mesachas con qui charrabas no me fan guaire goi.


  •  Que. 
Es el relativo de uso general en aragonés, es invariable, sin distiguir género, número ni caso. Las construcciones preposición + que / preposición + artículo + que no son genuinas del aragonés, que tiene una solución "panrománica" para estos casos: Ye una casa que la espaldón de camín (el pronombre la recupera el caso acusativo del relativo que); Ye un hombre que le daban muitos diners (aquí el pronombre dativo le recupera el caso del relativo, que "debería" ser a qui); Ixe yera o libro que en charrabanos (el clítico en recupera la función de complemento preposicional que tiene en esta frase el relativo que; la construcción "canónica" sería íste yera o libro d'o qual charrábanos, ya se ha dicho que construcciones del tipo iste ye o libro d'o que..., y sobre todo, iste ye o libro de que..., no son genuinas); Yera una ilesia que se i feban procesions (en lugar de, ... "en a qual/quala se feban... o en lugar de ... en a que se feban...).